กัญชาในสังคมไทยสมัยก่อนใช้ทำอะไร: แยกหลักฐานจริงออกจากภาพจำ

ภาพจำว่าไทยสมัยก่อนปลูกกัญชาไว้สูบกันทั่วไปนั้นฟังดูง่าย แต่ประวัติศาสตร์ไม่ง่ายแบบนั้น เพราะหลักฐานที่กระจายอยู่ในตำรายา บันทึกท้องถิ่น และความทรงจำของผู้คนไม่ได้เล่าเรื่องเดียวกันทั้งหมด การอ่าน กัญชา ประวัติ ไทย จึงต้องแยกให้ชัดว่าอะไรเป็นการใช้ในชีวิตประจำวัน อะไรอยู่ในตำรับแพทย์ และอะไรเป็นเพียงคำบอกเล่าที่ถูกเล่าซ้ำจนดูเหมือนข้อเท็จจริง คำถามว่า กัญชาในสังคมไทยสมัยก่อนใช้ทำอะไรกันบ้าง จึงไม่ได้มีคำตอบเดียว คนบางกลุ่มรู้จักพืชนี้ในฐานะส่วนผสมของยา บางพื้นที่ใช้ใบหรือเมล็ดกับอาหาร และบางชุมชนเกี่ยวข้องกับพืชตระกูลเดียวกันในฐานะเส้นใย แต่การใช้เหล่านี้มีบริบท มีข้อจำกัด และไม่ควรถูกเหมารวมว่าเป็นวัฒนธรรมเดียวของคนไทยทั้งประเทศ หลักฐานเก่าพูดถึงกัญชาในฐานะ “ยา” มากกว่าสิ่งเสพติด ร่องรอยที่ชัดที่สุดมาจากตำราแพทย์แผนไทยและตำรับยาที่สืบทอดในเอกสารโบราณ กัญชาปรากฏในฐานะ ตัวยาสมุนไพร ซึ่งอาจใช้ร่วมกับพืชชนิดอื่น ไม่ได้หมายความว่าผู้คนจะนำพืชไปใช้เดี่ยว ๆ แบบที่มักเห็นในคำเล่าร่วมสมัย ตำรับยาแต่ละสายอาจระบุส่วนของพืช วิธีเตรียม และโรคที่ต้องการรักษาแตกต่างกัน จุดที่มักถูกมองข้ามคือ แพทย์แผนไทยไม่ได้คิดเรื่องยาแบบแยกสารออกมาเป็นตัวเดียว แต่พิจารณารสยา ธาตุ อาการ และสัดส่วนของเครื่องยาในตำรับ การมีชื่อกัญชาอยู่ในเอกสารจึงเป็นหลักฐานว่าเคยมีการใช้ในระบบความรู้การแพทย์บางสาย ไม่ใช่ใบอนุญาตให้คนยุคนี้หยิบสูตรเก่ามาทำเอง ใช้เพื่ออาการอะไร ในตำรับแพทย์แผนไทย…